Skibas Za pierwszy teatr na świecie najczęściej uznaje się Teatr Dionizosa w Atenach, położony na południowym zboczu Akropolu. Przedstawienia związane z kultem Dionizosa odbywały się tam już w VI wieku p.n.e. Około 534 roku p.n.e. miał się odbyć pierwszy ateński konkurs tragedii.
Nie był to jeszcze kamienny gmach podobny do ruin, które można dziś oglądać w Atenach. Początkowo widzowie zbierali się na prostym terenie widowiskowym, a część konstrukcji wykonywano z drewna. Warto też pamiętać o teatrze w Thorikos, który bywa uznawany za najstarszy zachowany teatr. Odpowiedź zależy więc od tego, co dokładnie rozumiemy przez słowo „pierwszy”.
Jaki był pierwszy teatr na świecie?
Najkrótsza odpowiedź brzmi: Teatr Dionizosa w Atenach. To właśnie z tym miejscem łączy się początek zorganizowanego teatru europejskiego, rozwój tragedii i komedii oraz wystawianie sztuk najważniejszych autorów starożytnej Grecji.
Około 534 roku p.n.e. na zboczu Akropolu nie stała jednak monumentalna kamienna budowla. Pierwsza przestrzeń teatralna była znacznie skromniejsza. Obejmowała plac dla chóru i występujących oraz miejsca, z których publiczność oglądała widowisko. Z czasem drewniane elementy zastępowano trwalszymi, a dużą kamienną przebudowę przeprowadzono dopiero w IV wieku p.n.e.
Określenie „pierwszy teatr” może więc dotyczyć:
- najwcześniejszego znanego miejsca regularnych przedstawień dramatycznych,
- najstarszej przestrzeni przygotowanej specjalnie na widowiska,
- najstarszego obiektu teatralnego zachowanego do dziś,
- miejsca narodzin teatru w europejskiej tradycji dramatu.
W pierwszym i ostatnim znaczeniu najczęściej wskazuje się Teatr Dionizosa. Gdy pytanie dotyczy najstarszych zachowanych pozostałości, trzeba wziąć pod uwagę również teatr w Thorikos w Attyce.
Odpowiedź na pytanie, jakie uroczystości dały początek teatrowi w starożytnej grecji, prowadzi do Dionizjów, czyli świąt organizowanych ku czci Dionizosa.
Gdzie znajdował się Teatr Dionizosa?
Teatr Dionizosa znajdował się w Atenach, na południowym zboczu Akropolu, na terenie sanktuarium Dionizosa Eleutereusa. Miejsce nie było przypadkowe. Grecki teatr wyrósł z uroczystości religijnych poświęconych Dionizosowi – bogu wina, płodności, przemiany i żywiołowej zabawy.
Przestrzeń wykorzystywano podczas Wielkich Dionizjów, czyli ważnego ateńskiego święta. Organizowano wtedy procesje, śpiewy chóralne i konkursy dramatyczne. Teatr nie służył więc wyłącznie rozrywce. Był częścią życia religijnego i obywatelskiego miasta.
Warto zapamiętać: pierwszy teatr nie narodził się na scenie, lecz wokół orchestry – przestrzeni chóru i wspólnego obrzędu. Dopiero później aktor i dialog wysunęli się na pierwszy plan, zmieniając religijne widowisko w dramat.
Kiedy powstał pierwszy teatr?
Początki Teatru Dionizosa sięgają VI wieku p.n.e. Za symboliczną datę narodzin greckiego teatru często przyjmuje się 534 rok p.n.e. Według tradycji podczas Wielkich Dionizjów zorganizowano wtedy konkurs tragedii, który wygrał Tespis.
Do tej daty warto podchodzić ostrożnie. Informacje o najwcześniejszych latach greckiego teatru pochodzą z późniejszych przekazów, dlatego dokładna chronologia nadal budzi dyskusje badaczy. Wiadomo jednak, że w VI i V wieku p.n.e. Ateny stały się głównym ośrodkiem rozwoju greckiego dramatu.
Czy pierwszy teatr od początku był zbudowany z kamienia?
Nie. Pierwsza przestrzeń widowiskowa wykorzystywała naturalne nachylenie zbocza, a część jej wyposażenia była drewniana. Kamienny teatr, którego pozostałości można oglądać obecnie, powstał w wyniku późniejszych przebudów, zwłaszcza prac prowadzonych w IV wieku p.n.e.
To ważny szczegół: samo miejsce wystawiania sztuk jest starsze niż zachowana monumentalna budowla. Dzisiejsze ruiny nie wyglądają więc tak jak teatr, w którym odbywały się pierwsze konkursy dramatyczne.
Kim był Tespis i dlaczego kojarzy się go z początkiem teatru?
Tespis był greckim poetą i wykonawcą żyjącym w VI wieku p.n.e. Według tradycji wygrał pierwszy konkurs tragedii podczas Wielkich Dionizjów. Nazywa się go także pierwszym aktorem, ponieważ miał wyjść z chóru i jako osobny wykonawca prowadzić z nim dialog.
Nie znaczy to, że Tespis w jednej chwili wymyślił teatr. Śpiewy, tańce, obrzędy i opowiadanie historii pojawiały się w różnych kulturach dużo wcześniej. Tespis symbolizuje raczej ważną zmianę: przejście od chóralnego obrzędu do przedstawienia opartego na roli i dialogu.
Od jego imienia pochodzi używane w niektórych językach określenie aktora, na przykład angielskie słowo thespian.
Jak wyglądał teatr w starożytnej Grecji?
Grecy budowali teatry na zboczach wzgórz. Dzięki temu kolejne rzędy widowni wznosiły się nad miejscem występu, a publiczność mogła dobrze obserwować przedstawienie. Teatr składał się z kilku ważnych części:
- theatron – miejsce dla widzów; od tego słowa pochodzi nazwa teatru,
- orchestra – centralny plac, na którym poruszał się i śpiewał chór,
- skene – budynek za przestrzenią gry, który służył jako zaplecze i tło,
- parodoi – boczne przejścia, którymi wchodzili między innymi członkowie chóru.
Taki układ nie powstał od razu. Zmieniał się razem z dramatem i architekturą. Sam Teatr Dionizosa również wielokrotnie przebudowywano, zarówno w czasach greckich, jak i rzymskich.
Co wystawiano w Teatrze Dionizosa?
Na scenie pojawiały się przede wszystkim tragedie, komedie i dramaty satyrowe. Publiczność oglądała dzieła Ajschylosa, Sofoklesa, Eurypidesa i Arystofanesa – autorów, którzy mocno wpłynęli na późniejszy rozwój europejskiego dramatu.
Przedstawienia miały formę konkursu. Poeci przygotowywali utwory, które wystawiali aktorzy i chór. Widzowie nie przychodzili jedynie po rozrywkę. Sztuki poruszały tematy władzy, prawa, rodziny, wojny, religii, odpowiedzialności i granic ludzkiego działania. Teatr dawał mieszkańcom Aten przestrzeń do wspólnej rozmowy o sprawach ważnych dla całej społeczności.
Czy Teatr Dionizosa na pewno był najstarszy?
Nie da się odpowiedzieć bez zastrzeżeń, że na pewno był pierwszy. Wszystko zależy od przyjętej definicji oraz od tego, jak oceniamy zachowane źródła pisane i odkrycia archeologiczne.
W Attyce znajduje się także teatr w Thorikos. Jego początki datuje się na przełom VI i V wieku p.n.e., a pierwszą fazę budowy czasem umieszcza się w latach 525–480 p.n.e. Obiekt ma wydłużoną, nieregularną widownię, inną niż półkolisty układ znany z późniejszych teatrów. Z tego powodu bywa nazywany najstarszym zachowanym teatrem na świecie.
Nie odbiera to znaczenia Teatrowi Dionizosa. To z nim łączą się najwcześniejsze udokumentowane konkursy dramatyczne i sztuki klasycznych dramaturgów. Najprościej rozróżnić te dwa obiekty w następujący sposób:
| Pytanie | Najczęściej podawana odpowiedź |
|---|---|
| Gdzie narodził się zorganizowany teatr grecki? | W Atenach, w kręgu świąt Dionizosa |
| Jakie miejsce uznaje się za kolebkę teatru europejskiego? | Teatr Dionizosa w Atenach |
| Jaki obiekt bywa nazywany najstarszym zachowanym teatrem? | Teatr w Thorikos w Attyce |
| Kiedy odbył się pierwszy tradycyjnie datowany konkurs tragedii w Atenach? | Około 534 roku p.n.e. |
Czy teatr powstał wyłącznie w starożytnej Grecji?
Starożytni Grecy stworzyli tradycję, z której bezpośrednio wyrósł teatr europejski. Pojawili się w nim aktorzy odgrywający role, dialog, chór, osobne gatunki oraz przestrzeń przeznaczona do występów. Nie oznacza to, że przed Grekami ani poza Grecją nie organizowano żadnych widowisk.
W wielu dawnych kulturach odbywały się obrzędy, tańce, procesje, recytacje i inscenizacje opowieści. Nie każde takie wydarzenie można jednak nazwać teatrem w dzisiejszym rozumieniu. Zachowane ślady są też niepełne. Nie można więc powiedzieć, że Grecy „wynaleźli wszystkie przedstawienia”. Trafniej przyjąć, że w Atenach powstał najstarszy dobrze udokumentowany model teatru, który stał się podstawą zachodniej tradycji.
Dlaczego Teatr Dionizosa jest tak ważny?
O znaczeniu tego miejsca decyduje nie tylko jego wiek. W Teatrze Dionizosa rozwijały się rozwiązania, które na długo zmieniły kulturę:
- oddzielenie roli aktora od chóru,
- rozwój dialogu scenicznego,
- powstanie tragedii i komedii,
- organizowanie konkursów dramaturgicznych,
- stworzenie przestrzeni dla dużej publiczności,
- połączenie sztuki z debatą o religii, społeczeństwie i polityce.
Współczesne słowa „teatr”, „scena”, „dramat”, „tragedia” i „komedia” mają greckie korzenie. Dziedzictwo ateńskich widowisk widać więc nie tylko w architekturze, ale też w języku oraz w sposobie myślenia o sztuce scenicznej.
Najważniejsze wnioski
- Za pierwszy teatr na świecie najczęściej uznaje się Teatr Dionizosa w Atenach.
- Jego początki sięgają VI wieku p.n.e., a rok 534 p.n.e. tradycyjnie łączy się z pierwszym ateńskim konkursem tragedii.
- Pierwszy teatr nie był monumentalnym kamiennym budynkiem. Znana dziś forma pochodzi z późniejszych przebudów.
- Tespis jest uznawany za pierwszego aktora, ale nie był jedynym „wynalazcą” teatru.
- Teatr w Thorikos bywa nazywany najstarszym zachowanym teatrem, dlatego odpowiedź zależy od przyjętego kryterium.
- Ateny są kolebką dobrze udokumentowanego teatru greckiego i zachodniej tradycji teatralnej, a nie wszystkich widowisk w historii świata.
Źródła
- Encyclopaedia Britannica, hasła „Theatre of Dionysus” oraz „Western theatre: Ancient Greece”.
- Utah State University, Department of History, Cultures and Ideas, „The Origins of Greek Theatre, Part 1”.
- PBS, „The History of Greek Theater”.
- Oxford Reference, hasło „Dionysia”.
- EBSCO Research Starters, hasło „Thespis”.
- John Travlos, Pictorial Dictionary of Ancient Athens, London 1971.
FAQ
Jak nazywał się pierwszy teatr na świecie?
Za pierwszy teatr na świecie najczęściej uznaje się Teatr Dionizosa w Atenach. Był związany z kultem Dionizosa i miejskim świętem Wielkich Dionizjów.
W jakim kraju powstał pierwszy teatr?
Pierwszy dobrze udokumentowany teatr europejski powstał w starożytnej Grecji, na terenie dzisiejszych Aten.
Kiedy powstał Teatr Dionizosa?
Początki przestrzeni teatralnej na południowym zboczu Akropolu sięgają VI wieku p.n.e. Za ważną datę uznaje się około 534 roku p.n.e., ale monumentalna kamienna forma teatru powstała później.
Kto był pierwszym aktorem na świecie?
Za pierwszego aktora w tradycji greckiego teatru uważa się Tespisa. Miał występować jako pojedynczy wykonawca, prowadzić dialog z chórem i wygrać ateński konkurs tragedii.
Czy Teatr Dionizosa zachował się do dziś?
Tak. Jego ruiny można oglądać w Atenach. Są to jednak głównie pozostałości późniejszych etapów budowy, a nie pierwotnej, skromnej przestrzeni z VI wieku p.n.e.
Jaki jest najstarszy zachowany teatr na świecie?
Za najstarszy zachowany obiekt teatralny bywa uznawany teatr w Thorikos w Attyce. Jego pierwszą fazę datuje się na przełom VI i V wieku p.n.e., ale dokładne pierwszeństwo zależy od przyjętej definicji teatru i sposobu datowania.
